Η αναγνώριση μειωμένου ή και ανύπαρκτου καταλογισμού πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή και να μην αντιμετωπίζεται ως επιείκεια της έννομης τάξης απέναντι στο έγκλημα
Του Γιώργου Μπόλδη*
Η ποινική δικαιοσύνη καλείται πολλές φορές να κρίνει όχι μόνο την πράξη, αλλά και τον άνθρωπο πίσω από αυτήν. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο κατηγορούμενος πάσχει από σοβαρή ψυχική διαταραχή, η οποία μπορεί να επηρεάζει ουσιωδώς είτε την ικανότητά του να αντιληφθεί το άδικο της πράξης του είτε την ικανότητά του να ελέγξει τη συμπεριφορά του;
Τι προβλέπει ο Ποινικός Κώδικας
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Ποινικός μας Κώδικας δεν αντιμετωπίζει όλους αδιακρίτως τους δράστες με τον ίδιο τρόπο. Το δικαιϊκό μας σύστημα αναγνωρίζει ότι η ψυχική κατάσταση ενός ανθρώπου μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να επηρεάσει καθοριστικά την ποινική του ευθύνη. Για τον λόγο αυτό προβλέπονται περιπτώσεις κατά τις οποίες ο καταλογισμός μπορεί να είναι μειωμένος, όταν δηλαδή η πνευματική ή ψυχική κατάσταση του υπαιτίου επηρεάζει ουσιωδώς την κρίση και τη βούλησή του. Οι διατάξεις αυτές δεν αποτελούν κάποια αδικαιολόγητη επιείκεια, αλλά έκφραση του ίδιου του πυρήνα της δικαιοσύνης, καθώς δεν θα ήταν εύλογο να τιμωρούνται με τα ίδια ακριβώς κριτήρια ένας δράστης με πλήρη ψυχική διαύγεια και ένας δράστης που πάσχει από σοβαρή ψυχική νόσο.
Αξίζει, στο σημείο αυτό, να γίνει μια σύντομη αναφορά στα άρθρα 34 και 36 του Ποινικού Κώδικα. Σύμφωνα με το άρθρο 34, «η πράξη δεν καταλογίζεται στον δράστη αν λόγω ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής ή διατάραξης της συνείδησης κατά τον χρόνο τέλεσής της, δεν είχε την ικανότητα να αντιληφθεί το άδικο της πράξης του ή να ενεργήσει σύμφωνα με την αντίληψή του για το άδικο αυτό». Αντίστοιχα, κατά το άρθρο 36, «αν εξαιτίας κάποιας από τις καταστάσεις που αναφέρονται στο άρθρο 34 δεν έχει εκλείψει εντελώς, μειώθηκε όμως σημαντικά η ικανότητα για καταλογισμό, επιβάλλεται μειωμένη ποινή».
Το κρίσιμο αξιολογικό κριτήριο
Ακολούθως, κατά πάγια θέση της νομολογίας, για την αναγνώριση μειωμένου ή και μηδενικού καταλογισμού δεν αρκεί απλώς η διάγνωση μιας ψυχικής ασθένειας, ακόμη και ιδιαίτερα σοβαρής. Δεν αρκεί, δηλαδή, να διαπιστώνεται ότι ο κατηγορούμενος πάσχει, για παράδειγμα, από σχιζοφρένεια. Απαιτείται επιπλέον και το λεγόμενο αξιολογικό κριτήριο: να κριθεί, δηλαδή, ότι κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης ο κατηγορούμενος επηρεαζόταν από την ψυχική του νόσο σε τέτοιο βαθμό, ώστε είτε να μην μπορούσε να αντιληφθεί το άδικο της πράξης του, είτε να μπορούσε να το αντιληφθεί, αλλά σε σημαντικά περιορισμένο βαθμό. Η απαίτηση αυτή του νόμου είναι ορθή, αφού το ποινικό μας σύστημα δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε μία τυπική ιατρική διάγνωση, αλλά οφείλει να εξετάζει την πραγματική επίδραση της νόσου κατά τον κρίσιμο χρόνο τέλεσης του αδικήματος.
Το όριο ανάμεσα στην τιμωρία και τον σωφρονισμό
Στο σημείο αυτό, όμως, αρχίζει και ο ουσιαστικός προβληματισμός. Πόσο εύκολο είναι, στην πραγματικότητα, να διαπιστώσει ένα δικαστήριο αν ένας άνθρωπος τελούσε υπό έξαρση της ψυχικής του ασθένειας κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης; Η σχετική κρίση είναι, εκ των πραγμάτων, εξαιρετικά δυσχερής, αφού το δικαστήριο καλείται να αξιολογήσει μια εσωτερική ψυχική κατάσταση, κάτι που δύσκολα μπορεί να γίνει με απόλυτη βεβαιότητα. Και ακριβώς επειδή το περιθώριο σφάλματος είναι υπαρκτό, οι υποθέσεις αυτές απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και αυξημένη δικαστική ευαισθησία.
Σε περίπτωση, λοιπόν, που το δικαστήριο κρίνει ότι το αξιολογικό κριτήριο δεν πληρούται (δηλαδή ότι, παρόλο που υπάρχει ψυχική ασθένεια, αυτή δεν επέδρασσε ουσιωδώς κατά τον χρόνο τέλεσης του αδικήματος), ο δράστης αυτός, παρότι ψυχικά ασθενής, αντιμετωπίζεται όπως κάθε άλλος δράστης με πλήρη ψυχική διαύγεια. Και στο σημείο αυτό γεννάται ένα ακόμη εύλογο ερώτημα: μπορεί η φυλάκιση να λειτουργήσει πράγματι σωφρονιστικά για έναν άνθρωπο που είναι ψυχικά ασθενής; Ο εγκλεισμός, όπως είναι γνωστό, δεν αποσκοπεί στην τιμωρία του δράστη, αλλά κυρίως στον σωφρονισμό του. Όταν όμως πρόκειται για πρόσωπα που πάσχουν από σοβαρές ψυχικές διαταραχές, ανακύπτει το ερώτημα αν η φυλακή αποτελεί το κατάλληλο περιβάλλον για να επιτελέσει αυτόν τον σκοπό ή αν, αντιθέτως, καταλήγει να αποτελεί μια λύση ανεπαρκή και ακατάλληλη, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και επιβαρυντικά για τον ίδιο τον δράστη.
Η αναγνώριση, λοιπόν, μειωμένου ή και ανύπαρκτου καταλογισμού βάσει των άρθρων 34 και 36 ΠΚ πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή και να μην αντιμετωπίζεται ως επιείκεια της έννομης τάξης απέναντι στο έγκλημα. Παράλληλα, ακόμη και στις περιπτώσεις όπου δεν αναγνωρίζεται το αξιολογικό κριτήριο, εφόσον η ψυχική νόσος του δράστη είναι διαγνωσμένη, θα πρέπει να λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα, με γνώμονα όχι μια άγονη τιμωρητική λογική, αλλά την ουσιαστική σωφρονιστική και, όπου απαιτείται, θεραπευτική αντιμετώπιση της περίπτωσης.
Η ψυχική νόσος δεν μπορεί να οδηγεί αυτομάτως ούτε σε ατιμωρησία ούτε σε άκριτη τιμωρία. Χρειάζεται επιστημονική τεκμηρίωση, προσεκτική αξιολόγηση και μια δικαστική κρίση που να βλέπει όχι μόνο την πράξη, αλλά και τον άνθρωπο πίσω από αυτήν. Η δικαιοσύνη άλλωστε, δεν κρίνεται μόνο από την επιβολή ποινής, αλλά και από την ικανότητά της να επιλέγει την κατάλληλη και αναλογική απάντηση σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση.
ΠΗΓΗ: voria.gr
* Ο Γεώργιος Μπόλδης (giorgosmpoldis@gmail.com) είναι Δικηγόρος, μέλος του «Ομίλου Νομικών Σωκράτη Προβατά» - Διευθύντρια Μαριάννα Αθανασάκη
